مؤلف قدس سره : و اين دو روايت مشتملند بر استدلالى لطيف و نيز بر مىآيد آغازگر در توسعه مسجد الحرام منصور دوانيقى بوده و بعد از او مهدى تكميلش كرده . و در كافى از امام صادق ع روايت آورده در تفسير آيه : * ( « وَلِلَّه عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ . . . » ) * فرموده حج و عمره هر دو است چون هر دو واجب است . مؤلف قدس سره : اين روايت را عياشى هم در تفسير خود آورده و در آن حج را به معناى لغويش ، يعنى « قصد » تفسير كرده است . و در تفسير عياشى از امام صادق ع روايت آورده كه جمله * ( « وَمَنْ كَفَرَ » ) * را به « و من ترك » ( كسى كه حج را ترك كند ) تفسير كرده است . « 1 » مؤلف قدس سره : اين روايت را شيخ نيز در تهذيب « 2 » آورده ، و خواننده گرامى خود مىداند كه كفر هم مانند ايمان داراى مراتبى است . و منظور از كفر در اين آيه ، كفر به فروع دين است . و در كافى از على بن جعفر ، از برادرش موسى بن جعفر روايت كرده كه در حديثى راوى گفت : از آن جناب پرسيدم : پس اگر كسى از ما مسلمانان حج نكند كافر مىشود ؟ فرمود : نه ، و ليكن اگر كسى بگويد : مراسم حج اينطور نيست كافر شده است . « 3 » مؤلف قدس سره : روايات در اين معانى بسيار است . و « كفر » در روايت بالا به معناى « رد » ، تفسير شده ، آيه هم با آن سازگارى ندارد . پس كفر در روايت به معناى لغويش يعنى پوشاندن حق . و اين كلمه بر حسب موارد ، مصاديقى برايش معين مىشود . بحث تاريخى اين معنا ، متواتر و قطعى است كه ، بانى كعبه ابراهيم خليل بوده و ساكنان اطراف كعبه بعد از بناى آن ، تنها فرزندش اسماعيل و قومى از قبائل يمن بنام جرهم بوده‌اند . و كعبه تقريبا ساختمانى به صورت مربع بنا شده كه هر ضلع آن به سمت يكى از جهات چهارگانه : شمال ، جنوب ، مشرق و مغرب بوده و بدين جهت اينطور بنا شده كه بادها هر قدر هم كه شديد باشد ، با

--> ( 1 ) تفسير عياشى ج 1 ص 192 ش 112 ط تهران . ( 2 ) التهذيب ج 5 ص 18 ح 4 . ( 3 ) فروع كافى ج 4 ص 265 ش 5 ط بيروت .